Wszelkie próby wyjaśnienia przyczyn specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu nie są w stanie oddać całej złożoności tego zagadnienia. W praktyce często spotyka się nietypowe objawy zaburzeń, które nie pozwalają w jednoznaczny sposób zaklasyfikować ich do określonego typu dysleksji. W literaturze przedstawia się wiele typologii dysleksji zarówno przyczynowych, jak i objawowych. W pełni nie poznano etiologii i patomechanizmu dysleksji. Wiadomo jednak, iż specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu są wynikiem zaburzeń procesów orientacyjno - poznawczych, motorycznych oraz ich integracji. Badania nadal trwają, aby można było lepiej pomóc dzieciom, które „patrzą nie widzą, słuchają nie słyszą” (M.Bogdanowicz,2001)

TYPY DYSLEKSJI

Uczniowie ze specyficznymi trudnościami w czytaniu i pisaniu popełniają błędy z różnych powodów w zależności od przejawianych trudności charakterystycznych dla danego typu dysleksji. Symptomy zaburzeń mogą przebierać różne formy. 
Wyróżnić można kilka typów dysleksji:
· Typu wzrokowo- przestrzennego
· Typu słuchowo-językowego
· Typu mieszanego
· Typu integracyjnego

DYSLEKSJA TYPU WZROKOWO- PRZESTRZENNEGO

W dysleksji typu wzrokowo- przestrzennego występują trudności w pisaniu ze wzoru
( przepisywanie i pisanie z pamięci). Charakterystyczną cechą tego typu dysleksji jest dobra zdolność wypowiadania się. W pisowni zwracają uwagę liczne błędy ortograficzne, mylenie liter asymetrycznych szczególnie b-d, g-p i pomijanie znaków diakrytycznych.
U osób ze słabą pamięcią wzrokową z trudem utrwala się obraz wizualny wyrazu. U niektórych nie utrwala się wcale.
W przypadku zaburzonej percepcji wzrokowej czytanie jest zazwyczaj bardzo niedokładne. Dziecko często zgaduje wyrazy na podstawie pierwszej litery lub domyśla się ich z sensu kontekstu
np. rezultaty – rezolutny
dostrzec- dotrzeć
podstawa- podstawowa
wtań- wstaw 
wysyp smieci – występ śmierci

Szczególna trudność dla takich osób jest czytanie wyrazów podobnych graficznie
Np.: sęk- kęs
Skala- skał
Stój- strój- słój-stół
Grupa-gruda-gruba-druga

Problemom w czytaniu towarzyszą trudności w poprawnej pisowni. Oto kilka przykładów błędów ortograficznych popełnionych przez osoby z zaburzeniami w zakresie przetwarzania wzrokowo- przestrzennego.

Przyczyny powstawania błędów- przykłady
Trudności w rozróżnianiu liter o podobnym kształcie: Downy (dawny) Malutka (malutka) Literatura (literatura)
Trudności z odtwarzaniem położenia liter w stosunku do osi poziomej i/lub pionowej: Przysięda (przysięga) Uludiony (ulubiony) Gialod (dialog)
Trudności w skojarzeniu słowa z jego obrazem wzrokowym: Rzut- żót- żut (rzut) Dórzy- durzy- dóży (duży)

Nauczyciel: „Dlaczego napisałeś słowo podłużny przez ó?”
Uczeń: „ Podłóżny bo podłoga”

Nauczyciel: „Zobacz, napisałeś ten sam wyraz w różny sposób. Który wyraz próba czy pruba napisałeś poprawnie?”
Uczeń: „Nie wiem. Jeden i drugi głupio wygląda” 

DYSLEKSJA TYPU SŁUCHOWO –JĘZYKOWEGO

W dysleksji tego typu występują trudności w pisaniu ze słuchu (dyktanda). Uczniowie z dysleksja tego typu w dzieciństwie zaczęli mówić z dużym opóźnieniem i /lub przejawiali wady wymowy. W tym przypadku uczniowie maja problem w wypowiadaniu się – brak płynności słownej i/lub błędy gramatyczne. Zdarzają się przejęzyczenia w rodzaju broń rasowego mażenia czy inne pomyłki językowe, polegające na użyciu innego wyrazu zamiast zamierzonego np. kawa amortyzowana – kawa aromatyzowana.
Z powodu zaburzeń pamięci słuchowej uczniowie z trudem opanowują złożone nazwy np równouprawnienie, dyskryminacja itp czy słownictwo obcojęzyczne.
Mają trudności z zapamiętaniem i ze zrozumieniem kilku poleceń jednocześnie. Problemy te związane są z niewielką pojemnością pamięci słuchowej. Charakterystycznym objawem takich zaburzeń jest niezdolność do powtórzeń serii usłyszanych słów.
Często problemem dla uczniów z dysleksją typu słuchowo- językowego są wszelkie transformacje gramatyczne dotyczące systemu morfologicznego, składniowego np. tworzenie wyrazów pokrewnych słowotwórczo do podanych rzeczowników: 
huk – fukliwy
histeria – histerzyć
korzyść – korzyściowy

W pisowni dominują błędy:
· Opuszczanie liter, koncówek lub cząstek wyrazów
· Dodawanie , odejmowanie liter lub sylab
· Przestawianie kolejności sylab i liter
· Nieprawidłowości w łącznej i rozdzielnej pisowni 
· Nieprawidłowy podział wyrazów na sylaby
· Nieprawidłowy zapis zmiękczeń

Osobom z poważnym zburzeniem percepcji słuchowej mają trudność z powtórzeniem linii melodycznej utworu, brak umiejętności poprawnego odtworzenia akcentu, rytmu, intonacji.
Szczególna trudnością dla takich uczniów jest identyfikowanie i różnicowanie wyrazów o podobnych fonetycznie. Oto przykłady:

twór – wtór, zjeść -zejść, szklany-szkolony-szklony
rodzaj-rozdaj, zbadać- zadbać, zawyżyć-zważyć-zaważyć

W dysleksji typu słuchowo- językowego czytaniu występują błędy dotyczące zniekształceń brzmienia, takie jak: 
· Opuszczania
· Przestawiania
· Błędy czasowe – wolne tempo czytania
· Brak płynności
Uczniowie ci podobnych problemów mogą doświadczyć podczas recytacji wierszy. 

Nauczyciel: „Jaka jest różnica między słowem wtór a twór”
Uczeń : „Nie ma żadnej”

DYSLEKSJA MIESZANA

Ten rodzaj dysleksji można spotkać najczęściej, gdyż jest połączeniem dysleksji wzrokowo-przestrzennej i słuchowo- językowej. Pisząc popełnia błędy zarówno słuchowe i wzrokowe np. podczas przepisywania, jak i pisania ze słuchu. Szczególne trudności można zauważyć w pisowni takich wyrazów i związków frazeologicznych, w których występują pułapki ortograficzne, jak i podobieństwa językowe.

Krótka –kurtka; Stworzeni-stwozeni; Przeżyjmy- przejrzyjmy
Brudna- bródka; Zadurzyć-zadłużyć; Marzyć-smażyć
Kłócić-kłuć; Śmieszny –śnieżny; Podjeżdżać- podejrzewać

W dysleksji mieszanej należy mieć dobrą pamięć wzrokową i umiejętność bardzo szybkiego kojarzenia wyrazów należących do tej samej rodziny.
Uczniowie często są w stanie samodzielnie wymyślić i zapamiętać swoją zasadę ortograficzną, niż odwoływać się do zasad morfologicznych:
Np.: duży – big
Półka – polka (j. rosyjski)*
Rzeka –rieka (j. rosyjski)*

* tłumaczenie własne autora z lat szkolnych

N-L : „ Dlaczego w słowie zamożny piszemy ż?”
Ucz: „ Zamożny bo bogaty”
N-l: „ Dlaczego w wyrazie kóra napisałeś ó?”
Ucz: „ Bo wymienia się na kogut”

DYSLEKSJA TYPU INTEGRACYJNEGO

W dysleksji typu integracyjnego pojedyncze funkcje ( wzrokowa, słuchowa, dotykowa, kinestetyczna, motoryczna) mogą nie wykazywać zakłóceń, natomiast zaburzona jest ich koordynacja. Mówiąc lakonicznie jest to połączenie wszystkich typów dysleksji opisanych w poprzednich artykułach( dysleksja słowno-językowa, wzrokowo-przestrzenna, mieszana) 
W przypadku nasilonych trudności w czytaniu czytający za każdym razem na nowo dekoduje wyraz tak jakby widział go po raz pierwszy, gdyż do czytania jest potrzebna integracja analizatora wzrokowego, słuchowego i kinestetyczno –ruchowego. Mogą wystąpić trudności z przełożeniem obrazu wzrokowego lub słuchowego na odpowiedni zapis wyrazu. Trudności z automatyzacją mogą również dotyczyć zapisu wyrazów pod względem ortograficznym, jak i graficznym i mogą się wiązać z obniżeniem zarówno techniki, jak i estetyki pisma.

Oto niektóre przykłady:
· Błędy ortograficzne
· Błędy graficzne
· Litery niekształtne
· Nieprawidłowe łączenie liter
· Nierówne odstępy miedzy literami i wyrazami
· Wolne tempo pisania
· Występowanie współruchów
· Plamy, dziury, częste skreślenia 
· Niedociągnięcia lub wychodzenie poza linię


N-l: „Zobacz zgubiłeś litery w kilku wyrazach”
Ucz: „ Bo się spieszyłem. Nie mam w pamięci całego wyrazu, tylko za każdym razem muszę go składać literka po literce. Kiedy mam mało czasu, litery mi umykają”

Przygotowała Dorota Żużałek